હૈદરાબાદ : ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેની બહુપ્રતિક્ષિત ચૂંટણીનું આખરે 6 જુલાઈના રોજ પરિણામ આવ્યું. સુધારાવાદી મંતવ્યો માટે જાણીતા 69 વર્ષીય મસૂદ પેઝેશ્કિયન તેમના વિરોધી સઈદ જલીલીને 53.7% થી 44.3% (લગભગ ત્રણ મિલિયન મતોના માર્જિનથી- કુલ પડેલા મતોના લગભગ 10%)થી હરાવીને દેશના સૌથી વૃદ્ધ પ્રમુખ બન્યા. વ્યવસાયે હાર્ટ સર્જરીના નિષ્ણાત પેઝેશ્કિયન પાંચ ટર્મ માટે ઈરાની સંસદના સભ્ય, બે કાઉન્ટીના ગવર્નર અને ઈરાનના આરોગ્ય પ્રધાન રહ્યા છે.
ભૂતપૂર્વ સુધારાવાદી પ્રમુખ રુહાનીથી પ્રભાવિત પેઝેશ્કિયન ભૂતકાળમાં રાષ્ટ્રપતિ પદથી બે વાર દૂર રહ્યા હતા. એક વખત 2013 માં જ્યારે તેમણે તેમની ઉમેદવારી પાછી ખેંચી અને પછી 2021 માં જ્યારે તેમનું નામ ગાર્ડિઅન પરિષદ દ્વારા નકારવામાં આવ્યું હતું. તાજેતરના ચૂંટણી ઝુંબેશ દરમિયાન તેમણે જાહેર કર્યું કે "બળના ઉપયોગથી ધાર્મિક આસ્થાનો અમલ વૈજ્ઞાનિક રીતે અશક્ય છે" અને તેમના કટ્ટર વિરોધીઓની ટીકાને આમંત્રિત કરી. નોંધનીય છે કે સંસદના સ્પીકર સહિત અન્ય તમામ મુખ્ય ઉમેદવારોએ હરીફાઈને સ્પષ્ટપણે રિફોર્મ વિરુદ્ધ પરંપરા બનાવવા માટે સઈદ જલીલીની તરફેણમાં પીછેહઠ કરી હતી.
હિજાબના અમલીકરણ પર વિરોધી પોલીસ પેટ્રોલિંગ પેઝેશ્કિયાને પણ ઈન્ટરનેટ પ્રતિબંધો હળવા કરવાનું વચન આપ્યું હતું. સાથે જ તેમના મંત્રીમંડળમાં વધુ મહિલાઓ અને આદિવાસીઓને સામેલ કરવા અને સૌથી વધુ JCPOA (સંયુક્ત વ્યાપક કાર્ય યોજના) ના પુનરુત્થાન માટે કામ કરવાનું વચન આપ્યું હતું. તેમણે હિંમતભેર "પશ્ચિમ સાથે રચનાત્મક સંબંધો" કરીને "ઈરાનને તેના અલગતામાંથી બહાર કાઢવા" નો તેમનો ઈરાદો જાહેર કર્યો. પ્રતિસ્પર્ધી સાથેની ચૂંટણી ચર્ચામાં મસૂદે દાવો કર્યો કે, વધતા જતા ફુગાવાને (હાલમાં લગભગ 40%) રોકવાનો એકમાત્ર રસ્તો $200 બિલિયન કરતાં વધુનું વિદેશી રોકાણ સુનિશ્ચિત કરવું છે. જે "વિશ્વ સાથેના સંબંધોમાં સુધારો કર્યા વિના કરી શકાતું નથી." સ્પષ્ટપણે તેમણે ચીન, રશિયા અને મુઠ્ઠીભર પરંપરાગત સાથીઓથી આગળ દ્વિપક્ષીય સંબંધોની પુનઃવિચારણા કરવા પર નજર રાખી છે.
ઈરાનની અંદર પેઝેશ્કિયનની જીતની પ્રતિક્રિયાઓ મિશ્રિત છે. કેટલાક લોકો માટે તેમની સત્તા પર આરોહણ લાંબા સમયથી ચાલતા સુધારાની આશા લાવી છે. ખાસ કરીને 2022 માં દેશવ્યાપી એન્ટી-હિજાબ વિરોધ પછી અન્ય કેટલાકને લાગે છે કે તે ભાગ્યે જ કોઈ સુધારો લાવી શકે છે. જાણીતા ઈરાની રાજકીય વિવેચક મોસાદેઘ મોસાદેગપુરના જણાવ્યા મુજબ, "લોકોને હાલમાં આશા છે કે તે કેટલાક સારા ફેરફારો કરી શકે છે અને કેટલીક સમસ્યાઓનું નિરાકરણ લાવી શકે છે." આ આશાની લાયકાત પોતે જ સ્પષ્ટ કરે છે કે ઘરેલું નીતિઓમાં કોઈ ધરખમ ફેરફારોની અપેક્ષા રાખી શકાતી નથી.
બંધારણીય જોગવાઈઓ અને રાહબર (સર્વોચ્ચ નેતા) અયાતુલ્લા અલી ખમેનીની વિશાળ શક્તિને જોતાં કેટલાક સામાજિક ફેરફાર, જેવા કે ઈન્ટરનેટ પ્રતિબંધ હળવો કરવો, કેબિનેટમાં મહિલા અને આદિવાસીઓનું પ્રતિનિધિત્વ વધારવાની અપેક્ષા રાખી શકાય છે. પરંતુ હિજાબ જેવા વધુ વિવાદાસ્પદ મુદ્દા અને ઉચ્ચ સ્તરીય પોલીસની આગેવાની તેને સ્પર્શે તેવી શક્યતા નથી. તે ભૂલવું જોઈએ નહીં કે રાષ્ટ્રપતિના હાથ સર્વોચ્ચ નેતા તરીકે બંધાયેલા છે. પોતે તેમના અભિગમમાં રૂઢિચુસ્ત છે અને તેઓ સશસ્ત્ર દળો, ગુપ્તચર, પોલીસ, ન્યાયતંત્ર, રેડિયો અને ટીવીના વડાઓ અને ગાર્ડિયન કાઉન્સિલના સભ્યોની નિમણૂક કરવાની એકમાત્ર સત્તા ધરાવે છે.
તદુપરાંત, આ વર્ષે માર્ચમાં ચૂંટાયેલી નવી સંસદમાં કટ્ટરપંથીઓ બહુમતીમાં છે, જે પેઝેશ્કિયન માટે ઉંડા પાણીમાંથી પસાર થવા કરતાં પણ વધુ મુશ્કેલ રહેશે. જોકે, ઈરાન પર પશ્ચિમી દેશો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધોની આપત્તિજનક અસરોને ધ્યાનમાં રાખીને ખામેનેઈ નવા રાષ્ટ્રપતિને JCPOA ના પુનરુત્થાન માટે વાટાઘાટો કરવા માટે થોડી છૂટ આપી શકે છે. પરંતુ, જો ખમેનીએ પેઝેશ્કિયનને યુ.એસ. સુધી ઓલિવ શાખા વિસ્તારવાની મંજૂરી આપી, તો પણ આવા પ્રયાસનું પરિણામ પ્રથમ દૃષ્ટિએ કોઈ મૂર્ત પરિણામ લાવશે તેવું લાગતું નથી. કારણ કે વિશ્વ જાણે છે કે ઈરાને લગભગ 90% યુરેનિયમનું સંવર્ધન પ્રાપ્ત કર્યું છે, જે એક અણુ બોમ્બ ઉત્પાદન કરવા માટે પૂરતું છે, આમ JCPOA ના હેતુને હરાવી દે છે. આ વર્ષના અંતમાં તોળાઈ રહેલી પ્રમુખપદની ચૂંટણીના દબાણ હેઠળ પહેલેથી જ દબાયેલ બાઈડેન વહીવટીતંત્ર ચોક્કસપણે ઈરાનનું મનોરંજન કરવાની તક લેવાનું પસંદ કરશે નહીં.
જ્યારે ચીન, રશિયા, સાઉદી અરેબિયા, UAE, વેનેઝુએલાએ આ ચૂંટણીને બહુ-ધ્રુવીયતાની જીત તરીકે બિરદાવી છે. સાથે જ પ્રાદેશિક શાંતિ માટે કામ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. ત્યારે પશ્ચિમી વિશ્વની પ્રતિક્રિયાની હજુ રાહ જોવાઈ રહી છે. ઇરાક જેવા કેટલાક દેશોએ આ ચૂંટણી પર ખૂબ જ સાવધાનીપૂર્વક પ્રતિક્રિયા આપી છે, જે ફક્ત અભિનંદન સંદેશાઓ સુધી મર્યાદિત છે. ઇજિપ્ત અને જોર્ડન જેવા મધ્ય પૂર્વના અન્ય મોટા દેશો તરફથી હજુ સુધી કોઈ પ્રતિક્રિયા આવી નથી. જોકે, યુએસ ફોરેન ઑફિસે ચૂંટણીને 'મુક્ત કે નિષ્પક્ષ નથી' ગણાવી હતી. સાથે જ જાહેર કર્યું હતું કે "તેની ઈરાન પ્રત્યેના અમારા અભિગમ પર કોઈ ખાસ અસર પડશે નહીં." વડાપ્રધાન મોદીએ પણ ચૂંટાયેલા રાષ્ટ્રપતિને અભિનંદન આપવા માટે ઉતાવળ કરી અને "આપણા લોકો અને પ્રદેશના હિત માટે અમારા ઉષ્માભર્યા અને લાંબા સમયથી ચાલતા દ્વિપક્ષીય સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવા માટે નજીકથી કામ કરવા માટે આતુર હતા."
પેઝેશ્કિયનની ચૂંટણી ભારત-ઈરાન સંબંધોને કેવી અસર કરશે ?
વડાપ્રધાન મોદીએ કહ્યું કે, ચાબહાર પોર્ટના સંચાલન અંગે કેટલીક પ્રસંગોપાત ગેરસમજણોને બાદ કરતાં ઈરાન સાથે અમારા પહેલાથી જ સતત સારા સંબંધો છે જેનું સમાધાન થઈ ગયું છે. ભારતે મોડેથી ફરી ચાબહાર-ઝાહેદાન રેલ પ્રોજેક્ટમાં ભાગ લેવા માટે રસ દાખવ્યો છે. જોકે, જો ઈરાનના નવા રાષ્ટ્રપતિ JCPOA ને પુનઃજીવિત કરીને ઈરાનને એકલતામાંથી બહાર કાઢવામાં સફળ થાય છે. તો તે પ્રતિબંધને હળવા કરવામાં પરિણમશે, જે બદલામાં આપણા માટે ઈરાનમાંથી ક્રૂડની આયાત ફરીથી ખોલશે. નોંધનીય છે કે, ઈરાન પર પશ્ચિમી પ્રતિબંધો પહેલા તે ભારત માટે ક્રૂડનો મુખ્ય અને ક્યારેક તો સૌથી મોટો સ્ત્રોત હતો. તે ઈરાનમાં વધુ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવા માટે રોકાણ કરવાનો માર્ગ મોકળો કરશે, જે અફઘાનિસ્તાન સાથેના અમારા વેપાર માટે અને આગળ મધ્ય એશિયાઈ દેશોમાં મહત્વપૂર્ણ છે.
વધુમાં, તે અમને ઈરાન-પાકિસ્તાન-ભારત ગેસ પાઈપલાઈનને પુનઃજીવિત કરવાની તક આપશે અને ઈરાનને કુલ 2755 કિલોમીટર લાંબા પ્રોજેક્ટમાંથી તેના બાંધકામના ભાગને (781 કિમી) પૂર્ણ કરવા માટે પાકિસ્તાન પર દબાણ વધારવા માટે રાજી કરશે. જો આપણે આ પ્રોજેક્ટમાં ફરી જોડાઈએ અને ઈરાન પાકિસ્તાનને તેની પ્રતિબદ્ધતા પૂરી કરવા માટે કહે તો આપણી ઉર્જા અવરોધો નોંધપાત્ર રીતે હળવી થઈ જશે.
પરંતુ અંતે આ બધા તેના પર નિર્ભર કરે છે કે, ઇરાનનું નવું વહીવટીતંત્ર પશ્ચિમને સ્વીકારવા માટે ક્યાં સુધી તૈયાર છે. પછીથી ઈરાન દ્વારા કરવામાં આવેલી નિંદા પર કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે. સાઉદી અરેબિયાના સામ્રાજ્યની ભૂમિકા અને ક્ષમતા તેના નવા-મળેલા મિત્ર ઈરાન અને જૂના સાથી યુએસએ વચ્ચે સમજૂતીની દલાલી માટે પણ ઈર્ષા પર મૂકવામાં આવશે.
- શું ઈરાનના નવા રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેજેશકિયન તેમના સુધારાવાદી એજન્ડાને પૂર્ણ કરી શકશે?
- યુક્રેન યુદ્ધ બાદ પીએમ મોદી પ્રથમ વખત રશિયાની મુલાકાતે, શું છે તેમની રણનીતિ, જાણો...